Uwaga: powrót do
kolekcji map/planów i przyciskiem wstecz/cofnij!
|
Mapy w kolejności powstania
|
Opis - rys historyczny
|
|
Okolice
Żernik i Gliwic na barokowej mapie
Śląska Homanna (1712 r.)
Fragment historycznej mapy Śląska
autorstwa wybitnego kartografa Johanna
Baptista Homanna, wydanej w Norymberdze w
1712 roku.
Wycinek przedstawia obszar dawnego
Księstwa Opolskiego (Ducatus Oppoliensis)
z czasów przedindustrialnych, na którym w
kolejnych stuleciach rozwinęły się
dzisiejsze Żerniki.
Mapa precyzyjnie dokumentuje ówczesne
kluczowe ośrodki miejskie regionu –
Gliwice (Gleiwitz), Pyskowice
(Peitskretscham) oraz Bytom (Beuthen) – a
także rzekę Kłodnicę (Kladnitz R.).
W prawej części widoczna jest historyczna,
silnie ufortyfikowana granica Śląska z
Rzecząpospolitą, wzdłuż której
oznaczono przygraniczne miejscowości,
takie jak Będzin (Benzin) czy Sławków
(Slaukaw).
|
|
Okolice
Żernik i Gliwic na mapie Jonasa
Scultetusa (XVII w.)
Fragment klasycznej, siedemnastowiecznej
mapy Śląska autorstwa wybitnego kartografa
Jonasa Scultetusa, wydanej przez
oficynę Hondiusa lub Blaeua.
Wycinek przedstawia historyczne Księstwo
Opolsko-Raciborskie (Ducatus Oppoliensis
et Ratiboriensis) w okresie
przedindustrialnym.
Mapa precyzyjnie lokalizuje Gliwice
(Gleibwitz) nad rzeką Kłodnicą (Kladnitz
R.) – obszar dzisiejszych Żernik – w
otoczeniu dawnych miast obronnych i
handlowych, takich jak Pyskowice
(Peitskretscham), Bytom (Beuthen) oraz
Toszek (Tost, skrócone na mapie do
Tarnowitz). Wyraźna, czerwona linia
graniczna oddziela Śląsk od
Rzeczypospolitej, obrazując strategiczne
położenie regionu względem m.in. Będzina
(Benzin) i Czeladzi (Czeletz).
|
|
Okolice
Żernik i Gliwic na mapie Śląska Homanna
(wersja kolorowana, XVIII w.)
Fragment szczegółowej, ręcznie kolorowanej
mapy Śląska z XVIII wieku, pochodzącej ze
słynnej norymberskiej oficyny Homanna.
Wycinek w czytelny sposób obrazuje strukturę
terytorialną regionu gliwickiego z czasów
przedindustrialnych. W samym centrum mapy
znajdują się Gliwice (Gleiwitz), w których
bezpośrednim sąsiedztwie leżą dzisiejsze
Żerniki, otoczone dawnymi wsiami i osadami,
takimi jak Łabędy (Labant), Szałsza
(Schalscha), Żernica (Zernitz) oraz Sośnica
(Soschnitz).
Kolorowe linie graniczne precyzyjnie
wydzielają historyczne terytoria, w tym
obszar wokół Bytomia (Beuthen), i biegną
wzdłuż granicy państwowej z Rzecząpospolitą,
za którą widoczne są m.in. Będzin (Bendzin),
Czeladź (Czelacz) oraz Milowice (Milowitz).
|
|
Okolice
Żernik i Gliwic na szczegółowej mapie
terytorialnej (XVIII w.)
Fragment wyjątkowo szczegółowej, kolorowanej
mapy terytorialnej Górnego Śląska z XVIII
wieku. Wycinek ten ma ogromną wartość
historyczną, ponieważ bezpośrednio nad
Gliwicami (Gleiwitz) precyzyjnie lokalizuje
Żerniki pod dawną nazwą Ziernik.
Mapa doskonale obrazuje sieć osadniczą
otaczającą miejscowość, w tym sąsiednie wsie
i majątki: Szałszę
(Schalscha), Czechowice (Czechowitz),
Ziemięcice (Ziemientitz), Maciejów
(Mathesdorf), Sośnicę (Soschnitz) oraz
szychty i kolonie wokół Zabrza (Zabrae).
Wyraźne kolory precyzyjnie wydzielają
granice państwowe oraz lokalne dominia, w
tym sąsiadujące od wschodu Wolne Państwo
Stanowe Bytom (Dynastia Bythomiensis).
Ten fragment pochodzi z osiemnastowiecznej
mapy „Novissimum Silesiae Theatrum”,
której autorem jest wspomniany wcześniej Johann
Jacob Lidl.
Mapa ta została wydana w 1745 roku.
|
|
Okolice
Żernik i Gliwic na planie poglądowym z
procesu o granice (XVIII w.)
Unikalny, osiemnastowieczny plan rysunkowy
przedstawiający Gliwice i okolice,
sporządzony najprawdopodobniej na potrzeby
sądu w sporze o granice terytorialne lub
własność gruntów. W prawym dolnym rogu mapy,
tuż obok rozgałęzienia dróg i pól uprawnych,
precyzyjnie oznaczono Żerniki pod nazwą
Zernick. Ręcznie malowany plan z lotu ptaka
z niezwykłą szczegółowością dokumentuje
dawną topografię: ufortyfikowane mury
miejskie Gliwic, meandrującą rzekę Kłodnicę,
Starą Wieś (Alt Gleiwitz), Łabędy (Laband)
oraz historyczne trakty, w tym drogę
biegnącą z Żernik w kierunku Bytomia
(Weg nach Beuthen).
Rysunek Gliwic autorstwa słynnego śląskiego
rysownika i topografa Friedricha
Bernharda Wernera, pochodzący z
połowy XVIII wieku (około 1750 roku).
Róża wiatrów: Na pierwszym planie
umieszczono ozdobną, wielokolorową różę
kompasową wskazującą kierunki świata.
|
|
Okolice
Żernik i Gliwic na pruskiej mapie
wojskowej (koniec XVIII w.)
Fragment czarno-białej pruskiej mapy
topograficzno-wojskowej z końca XVIII
wieku
(tzw. mapy Reymanna lub von Wredego),
opatrzonej współczesną sygnaturą
„Gliwice XVIII w.”. Wycinek z dużą
precyzją dokumentuje układ urbanistyczny
Żernik (Zernik) wraz z przynależnym do wsi
folwarkiem (Vw. Zernik).
Mapa doskonale obrazuje historyczną sieć
drogową i hydrograficzną oraz sąsiednie
miejscowości: Szałszę (Schalscha),
Szakanów (Schakanau), Ligotę Zabriską
(Ellguth Zabrze), Sośnicę (Sosnitza) oraz
kolonię Maciejów (Kol. Mathesdorf).
Widoczne są również dawne młyny wodne i
folwarki otaczające Gliwice (Gleiwitz),
Szobiszowice (Petersdorf) oraz Trynek
(Trynek).
|
|
Okolice
Żernik i Gliwic na niemieckiej mapie
Śląska (XVIII w.)
Fragment osiemnastowiecznej, miedziorytowej
mapy Śląska charakteryzującej się
uproszczoną, czytelną grafiką i gęstym
rysunkiem lasów.
Wycinek ten ukazuje położenie Gliwic
(Gleiwitz) – rejonu dzisiejszych Żernik –
jako ważnego punktu węzłowego na
przedindustrialnym Górnym Śląsku. Mapa
wyraźnie pokazuje sieć rzeczną dorzecza Odry
i Kłodnicy oraz relacje przestrzenne między
Gliwicami a okolicznymi ośrodkami miejskimi,
takimi jak Pyskowice (Peiskretscham), Toszek
(Tost), Bytom (Beuthen), Tarnowskie Góry
(Tarnowitz) oraz Mysłowice (Mysłowitz). Na
wschodzie zaznaczono również przygraniczną
Czeladź (Czelacz).
Górny Śląsk na mapie Johanna Jacoba Lidla
(ok. 1745 r.)
Tytuł dzieła: Novissimum Silesiae
Theatrum, Autor / Rytownik: Johann Jacob
Lidl
(ok. 1696–1771) – wiedeński rysownik,
miedziorytnik i cesarski kartograf wojskowy.
|
|
Górny
Śląsk na mapie wojskowej Johanna Jacoba
Lidla (ok. 1745 r.)
Fragment mapy „Novissimum Silesiae Theatrum”
wydanej w Wiedniu.
Wycinek przedstawia gęstą sieć miejscowości
Górnego Śląska z połowy XVIII wieku.
W centrum widoczne są m.in. Gliwice
(Gleywitz), Pyskowice (Peiskretscham),
Bytom (Beuthen), Toszek (Tost) oraz rzeka
Kłodnica, a na południu Rybnik (Ribnick),
Racibórz (Ratibor) i Wodzisław Śląski
(Loslau). |
|
Okolice
Żernik i Gliwic na mapie przemysłowej
Górnego Śląska (ok. 1880 r.)
Fragment szczegółowej mapy
topograficzno-przemysłowej Górnośląskiego
Okręgu Przemysłowego z około 1880 roku.
Wycinek doskonale obrazuje Żerniki
(Zernik) otoczone przez dynamicznie
rozwijające się ośrodki przemysłowe: Gliwice
(Gleiwitz), Zabrze oraz kolonię Maciejów
(Czakau / Mathesdorf).
Mapa precyzyjnie dokumentuje ówczesne
kopalnie, huty (w tym hutę Donnersmarck w
Zabrzu), nowo powstałe linie kolejowe oraz
mniejsze zakłady, takie jak gliwicka fabryka
drutu i łańcuchów (Draht- u. Kettenf.). |
|
Żerniki
i okolice na pruskiej mapie wojskowej
Urmesstischblatt (1827 r.)
Fragment pierwotnego arkusza topograficznego
„Gleiwitz” sporządzonego przez pruskich
oficerów w 1827 roku.
To unikalne źródło pokazuje wieś Żerniki
(Zernik) oraz kolonię Ligota (Col.
Ellguth) w okresie przedindustrialnym –
przed wybudowaniem linii kolejowej (1845 r.)
i przed wielkim rozwojem przemysłu na Górnym
Śląsku.
Widoczny jest dawny rolniczy układ zabudowy,
stawy oraz historyczne drogi.
|
|
Górnośląska
sieć kolejowa wokół Żernik i Gliwic (1883
r.)
Fragment pruskiej mapy przeglądowej
przedstawiającej dynamiczny rozwój
infrastruktury kolejowej w Górnośląskim
Okręgu Przemysłowym w 1883 roku.
Czerwone linie precyzyjnie wyznaczają
granice ówczesnych powiatów,
a czarne linie ząbkowane to trasy kolejowe
łączące Gliwice (Gleiwitz), Żerniki
(Zernik), Pyskowice (Peiskretscham) oraz
Zabrze.
Mapa doskonale dokumentuje nazewnictwo i
podziały administracyjne z drugiej połowy
XIX wieku.
|
|
Żerniki
na zaktualizowanym podkładzie
topograficznym (Przełom XIX i XX w.)
Fragment pruskiej mapy topograficznej
(Urmesstischblat - oryginalny podkład z 1827
r.) uzupełniony o treść administracyjną z
przełomu XIX i XX wieku.
Mapa szczegółowo przedstawia zabudowę Żernik
(Zernik) oraz otaczające wieś lasy i stawy.
W dolnej części widoczna jest wyznaczona pod
koniec XIX wieku granica Gliwic
jako powiatu miejskiego (Stadtkreis
Gleiwitz), a po lewej stronie dawne obiekty
wojskowe (Militär-Schiessstände).
|
|
Okolice
Żernik na niemieckiej mapie topograficznej
po podziale Śląska (ok. 1925–1932 r.)
Wycinek z niemieckiej mapy sztabowej „Karte
des Deutschen Reiches” (skala 1:100 000)
wydanej po wytyczeniu nowej granicy
państwowej w 1922 roku.
Mapa szczegółowo obrazuje położenie Żernik
(Zernik) na styku rozrastających się
aglomeracji Gliwic (Gleiwitz) oraz Zabrza,
oznaczonego już nową, oficjalną nazwą
Hindenburg.
Po prawej stronie widoczna jest nowa granica
polsko-niemiecka odcinająca
Mikulczyce i Hindenburg od terenów, które
przypadły II Rzeczypospolitej. |
 |
Okręg
górniczy wokół Żernik na pruskiej mapie
przemysłowej (ok. 1912 r.)
Szczegółowa niemiecka mapa
geologiczno-górnicza z około 1912 roku,
dokumentująca potęgę przemysłową regionu tuż
przed wybuchem I wojny światowej.
Wycinek precyzyjnie lokalizuje wieś Żerniki
(Zernik) w sąsiedztwie wielkich
państwowych zakładów: kopalni Abwehr w
Mikulczycach, kopalni Preussen w
Miechowicach oraz huty Donnersmarck w
Zabrzu.
Po prawej stronie widoczna jest historyczna
granica z Imperium Rosyjskim. |
 |
Żerniki
(Gröling) i nowa granica państwowa na
mapie politycznej z 1922 roku.
Unikalna niemiecka mapa administracyjna
wydana w 1922 roku, bezpośrednio po podziale
Górnego Śląska między Niemcy a Polskę.
Mapa dokumentuje dramatyczny przebieg nowej
granicy państwowej
(oznaczonej czerwoną linią), która odcięła
Gliwice i Hindenburg od Rudy i Królewskiej
Huty. Wieś Żerniki widnieje na niej pod
urzędową, niemiecką nazwą Gröling, a
sąsiednia Sośnica jako Zossen, co
odzwierciedla początek fali intensywnej
germanizacji nazw miejscowych w regionie.
|
|
Dzielnica
Żerniki na niemieckim planie miasta
Gliwice (ok. 1934 r.)
Niezwykle szczegółowy fragment urzędowego
planu miejskiego Gliwic z około 1934 roku.
Dokumentuje on sytuację przestrzenną po
włączeniu wsi w struktury miejskie
(stąd oznaczenie Stadtteil Zernik).
Mapa precyzyjnie pokazuje historyczny układ
budynków, numery parcel, sieć dróg,
kościół św. Jana oraz przylegający od
wschodu kompleks leśny Zerniker Forst.
To cenny zapis układu dzielnicy tuż przed
całkowitą zmianą jej nazwy na Gröling. |
|
Żerniki
na oficjalnym planie Gliwic wydawnictwa
Neumanna (1935 r.)
Oryginalny, kolorowy plan miasta „Plan der
Stadt Gleiwitz” w skali 1:15 000,
wydany w 1935 roku przez renomowaną gliwicką
drukarnię Neumanns Stadtbuchdruckerei. Mapa
w doskonały sposób obrazuje układ dzielnicy
Żerniki (Stadtteil Zernik) oraz
sąsiadującego Petersdorfu.
Unikalnym detalem historycznym jest
zaznaczona u dołu, będąca wówczas w trakcie
budowy, autostrada rzeszy (Reichsautobahn im
Bau). |
|
Żerniki
pod nazwą Gröling na niemieckim planie
Gliwic z 1939 roku.
Fragment oficjalnego planu miasta „Plan der
Stadt Gleiwitz” wydanego w 1939 roku.
Dokumentuje on przestrzeń dzielnicy po fali
germanizacji nazw miejscowych z 1936 roku,
stąd oficjalne oznaczenie Stadtteil Gröling.
Mapa szczegółowo przedstawia ukończony węzeł
autostradowy na południu
oraz nowo powstałe pod koniec lat 30.
osiedle domów jednorodzinnych
we wschodniej części dzielnicy (w rejonie
dawnego Vandalenring). |
|
Żerniki
na pierwszym polskim planie Gliwic (ok.
1946–1947 r.)
Unikalny dokument historyczny stanowiący pierwszy
polski powojenny plan miasta
w skali 1:15 000. Plan powstał poprzez
nałożenie polskiej legendy oraz pierwszych
polskich nazw (m.in. ul. Żeromskiego w
Żernikach czy „Łabędzki las”). Jest to
bezpośrednia polska adaptacja niemieckiego
planu wydawnictwa Neumanna z 1935 roku. Mapa
doskonale obrazuje układ dzielnicy w okresie
natychmiast po zakończeniu II wojny
światowej. |
|
Żerniki
na polsko-niemieckiej mapie przejściowej
(przełom lat 50. i 60. XX w.)
Unikalne powojenne opracowanie topograficzne
oparte na niemieckim podkładzie
Messtischblatt. Mapa dokumentuje okres
ustalania polskiego nazewnictwa na Śląsku po
II wojnie światowej, wprowadzając
dwujęzyczne opisy dla wsi Zernik (Żerniki)
oraz sąsiedniej Kuznitza (Kuźnicy).
Po prawej stronie dawny las państwowy
oznaczono już jako „Las miasta Gliwice”. |
|
Żerniki
i okolice na powojennej mapie przejściowej
(lata 50. XX w.)
Fascynująca polska mapa topograficzna z lat
50. XX wieku, stworzona przez nałożenie
powojennego polskiego nazewnictwa na
niemiecki podkład sztabowy.
Dokumentuje ona unikalny moment stabilizacji
granic i nazw na Górnym Śląsku, wprowadzając
dwujęzyczne opisy dla Zernik (Żernik),
sąsiedniego Hindenburga ze wskazaniem nowej
nazwy (Zabrze) oraz pobliskich wsi i kolonii
robotniczych. |
|
Żerniki
na oficjalnym planie miasta PPWK z 1957
roku.
Doskonale skomponowany fragment pierwszego w
pełni polskiego, powojennego planu Gliwic
wydanego w 1957 roku przez Państwowe
Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych
(PPWK) w Warszawie.
Mapa ukazuje ukształtowaną już siatkę
polskich nazw ulic w Żernikach (m.in.
Elsnera, Kopernika, Szymanowskiego,
Mazowiecka czy Jana Sołtysa).
W prawym dolnym rogu wyraźnie zaznaczono
ówczesną granicę administracyjną
miasta, a u góry widoczna jest m.in. trasa
wylotowa w kierunku Tarnowskich Gór. |
|
Dzielnica
Żerniki na turystyczno-przeglądowym planie
Gliwic z lat 70. XX wieku.
Fragment kolorowego planu miasta z lat 70.
XX wieku, ukazujący zaktualizowany układ
przestrzenny oraz siatkę komunikacyjną
dzielnicy Żerniki.
Na mapie wyraźnie wyróżniono główne arterie
przelotowe (w tym trasę wylotową na
Tarnowskie Góry), linie autobusowe
(oznaczone niebieskimi i czerwonymi
przerywanymi liniami z pętlami) oraz
sąsiednie Osiedle Powstańców Śląskich i
Szobiszowice.
Wschodnią i północną krawędź dzielnicy
zamyka wyraźna, czarno-biała granica
administracyjna Gliwic na tle kompleksu
leśnego. |
|
Żerniki
i Osiedle Obrońców Pokoju na planie
miejskim z lat 80. XX wieku.
Fragment oficjalnego planu Gliwic z lat 80.
XX wieku, ukazujący intensywny rozwój
urbanistyczny tej części miasta. Na mapie,
obok tradycyjnej zabudowy Żernik, wyraźnie
widoczne jest nowo powstałe Osiedle Obrońców
Pokoju wraz z pełną siatką nowych ulic
(m.in. Paderewskiego, Elsnera, Kurpiowska).
Plan szczegółowo dokumentuje ówczesny
przebieg linii autobusowych
(w tym m.in. linii 32, 60, 93, 112)
oraz węzeł drogowy w prawym dolnym rogu na
trasie międzynarodowej ówczesnej E22,
obecnie DK88. |
